Gambiya’da Taba Bağımlılığı Artıyor: Kadınların Sessiz Çığlığı ve Sağlık Krizi

Gambiya’da kadınlar arasında artan “taba” bağımlılığı, sağlık sistemini zorlayarak toplumsal bir kriz yaratıyor.

Taba Nedir ve Nasıl Kullanılır?

Batı Afrika’da onlarca yıldır var olan taba, tütün tozunun yerel adı olup, genellikle burundan çekilerek, sigara gibi içilerek ya da çiğnenerek tüketilir. Son yıllarda ise toz, macun formuna dönüştürülerek vajinaya yerleştirilen bir uygulama da yaygınlaşmıştır. Bu yeni yöntem, özellikle genç kadınlar arasında “hızlı kilo kaybı” ve “doğurganlık artışı” vaatleriyle cazip bulunmaktadır.

Kadınlar Arasındaki Kullanım ve Bağımlılık

Gambiya’da kadınlar, sosyal tabular ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle tabu ürününü gizlice satın alıyor. Gizli satıcılar genellikle kodlu mesajlar ve belirli “müşteri kodları” aracılığıyla ürünlerini dağıtıyor. Ürün bir paket ortalama 15 dalasiye (yaklaşık 9 TL) satılıyor ve kullanıcılar günde üç‑dört kez uygulama yapabiliyor. Bu sıklık, nikotin ve diğer toksik maddelerin vücutta birikmesine ve nikotin zehirlenmesi belirtilerine yol açıyor.

Kişisel Hikayeler: Aishatou ve Rashida

Aishatou, Gambiya’da dul bir anne, 15 yıldır ara sıra taba kullandığını itiraf ediyor. 2021’de hamile kaldığında taba kullanımını bırakması gerektiğinin farkında olmasına rağmen, bağımlılığı nedeniyle bırakamıyor. “Bebeğimin doğumunda derisi yanmıştı. Taba kullandığım için olduğunu biliyorum,” diyor. Aishatou, aynı zamanda rahim ağzı kanseri teşhisi konulduğunu ve iki yıl önce tedavi gördüğünü belirtiyor.

Rashida (gerçek adı gizli), yedi yıldır taba kullandığını ve eşinin bundan habersiz olduğunu söylüyor. “Üç gün boyunca yanasında kalmalıydım, fakat tabaımı yanımda unutmuş olmam beni felç etti,” diye ağlamaklı bir sesle anlatıyor. İki kez baygınlık geçirdi, bir kez ise şiddetli kusma yaşadı. Her iki kadın da, ilk defa vajinal olarak uyguladıklarında saatlerce baygınlık geçirdiklerini ve sonrasında “sistemin temizlendiği” söylenmesine rağmen bağımlılıklarının sürdüğünü vurguluyor.

Tedarik Zinciri ve Piyasa Dinamikleri

Yerel pazarlardan ulusal bayi ağına kadar uzanan bir gizli tedarik zinciri var. Ürün, Gine‑Bissau, Sierra Leone ve Senegal’in Casamance bölgesinden getirilen tütün tozu ve kimyasal katkı maddeleriyle karıştırılıyor. Ramat, 56 yaşında bir satıcı, “her beş litrelik kova taba tozundan yüzde 200 kâr elde ediyorum” diyor. Satıcılar, yalnızca belirli kodları bilen müşterilere satış yapıyor ve ürünleri naylon sarma ve ekstra kâğıt sargısı ile gizliyor. Bu yapı, tedarik zincirinin kontrol edilmesini neredeyse imkânsız kılıyor.

Sağlık Etkileri ve Bilimsel Araştırmalar

Gambiya Tıbbi Araştırma Konseyi’nde çalışan epidemiyolog Dr. Bai Cham, 2023 yılında yayımlanan bir makalede taba kullanımının “olumsuz sağlık etkilerine sahip olma olasılığı yüksek” olduğunu belirtiyor. 42 kadın ve 15 erkekle yapılan görüşmelerde, %90’ın kusma, ishal, kontrolsüz idrar, yanma ve tahriş gibi nikotin zehirlenmesi belirtileri gösterdiği rapor edildi. Kimyasal analizler, yüksek nikotin seviyeleri ve kanserojen N‑nitrozaminler (TSNA) içerdiğini ortaya koydu. Ayrıca, Lagos Üniversitesi laboratuvarında yapılan testlerde, Dünya Sağlık Örgütü güvenlik sınırlarını aşan kurşun seviyeleri tespit edildi.

Hükümet ve Sivil Toplum Yanıtı

Gambiya hükümeti, 2020 yılında taba’yı kadınlar ve kız çocukları için “zararlı madde” olarak sınıflandırdı. Ancak uygulamadaki boşluklar, yasal düzenlemelerin yetersiz kalmasına yol açtı. Kajali Sonko, Toplumsal Cinsiyet, Çocuk ve Sosyal Refah Bakanlığı Genel Sekreter Yardımcısı, “Tabanın Gambiyalı kadınların refahına zarar veren bir madde olduğunu kabul ediyor ve politikalar geliştirmek için kararlıyız” dedi. Hükümet, halk sağlığı merkezlerinde bilinçlendirme kampanyaları başlattı ve Mart 2024’te ilk rehabilitasyon merkezini inşa etmeye başladı; ancak bu merkezin taba kullanıcılarını kabul edip etmeyeceği hâlâ belirsiz.

STK’lar ve kadın hakları örgütleri, bağımlı kadınların topluma yeniden entegrasyonu için destek grupları oluşturuyor. Aishatou ve Rashida gibi eski kullanıcılar, kendi deneyimlerini paylaşarak “taba karşıtı kampanyalar” yürütüyor. “Kadınların benim gibi acı çekmesini istemiyorum,” diyen Aishatou, toplumsal farkındalığın artırılmasını talep ediyor.

Gelecek İçin Öneriler ve Çözüm Yolları

Uzmanlar, tabanın yaygınlaşmasını önlemek için aşağıdaki adımların acilen hayata geçirilmesi gerektiğini vurguluyor:

1. Kanuni Düzenlemeler: Taba’nın satışı ve dağıtımı için sıkı lisans sistemleri ve ağır cezalar getirilmeli.

2. Eğitim ve Bilinçlendirme: Okullarda ve topluluk merkezlerinde genç kızlara yönelik risk eğitimi programları uygulanmalı.

3. Sağlık Hizmetlerinin Güçlendirilmesi: Bağımlılık tedavisi, psikolojik destek ve üreme sağlığı hizmetleri ücretsiz sunulmalı.

4. Tedarik Zinciri Takibi: Uluslararası iş birliğiyle sınır ötesi tütün ticareti izlenmeli ve kaçak ürün girişleri engellenmeli.

5. Kadınların Ekonomik Güçlendirilmesi: Alternatif gelir kaynakları ve mikro‑kredi programları, kadınların yasa dışı ticarete yönelmesini azaltabilir.

Bu öneriler, hem bireysel hem toplumsal düzeyde taba bağımlılığının köklerini kırmak için kritik öneme sahiptir. Sorunun sadece bir “sağlık problemi” olmaktan çıkarıp, cinsiyet eşitsizliği ve ekonomik adaletsizlikle bağlantılı bir kriz olduğu kabul edildiğinde, etkili çözümler üretmek mümkün olacaktır.