Türkiye’nin Kırsal Yerleşimleri: Açık Hava Müzesi Misali Bir Coğrafi Zenginlik

Prof. Dr. Cevdet Yılmaz, Türkiye’nin kırsal yerleşimlerinin kültürel ve coğrafi çeşitliliğini ‘açık hava müzesi’ benzetmesiyle anlattı ve bu alanın daha kapsamlı araştırmalara ihtiyacı olduğunu ifade etti.

Bir Açık Hava Müzesi Misali Kırsal Türkiye

Prof. Dr. Cevdet Yılmaz, Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi (OMÜ) Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölüm Başkanı olarak, “Türkiye, yerleşmeler ve meskenler bakımından adeta bir açık hava müzesidir” sözleriyle konuşmasına başladı. Coğrafi konumunun, binlerce yıllık tarihinin, farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan kültürel zenginliğinin ve kısa mesafelerde bile değişen fiziki çevre koşullarının, ülkemizin dört bir yanında birbirinden farklı yerleşme tiplerinin ortaya çıkmasına neden olduğunu vurguladı.

Bu benzetme, sadece görsel bir tasvir değil; aynı zamanda kırsal alanların tarihsel, ekonomik ve sosyokültürel katmanlarını inceleyen disiplinlerarası bir araştırma çağrısıdır.

Kırsal Yerleşmelerin Çeşitliliği

Yılmaz, Türkiye’de 34 bin civarında köy ve bu köyleri oluşturan köy altı yerleşim birimlerinin sayısının iki katından fazla olduğu, toplamda 100 bine yakın yerleşim biriminin bulunduğunu belirtti. Bu rakamlar, sadece idari bir envanter değil, aynı zamanda farklı coğrafi birimlerin (dağlık, kıyı, ova, iç bölge) farklı yaşam biçimlerini ve ekonomik faaliyetlerini barındırdığı anlamına geliyor.

Örneğin, Karadeniz’in yüksek nemli ormanlarıyla, Akdeniz’in kurak yaylaları; Ege’nin zeytin ağaçlarıyla, İç Anadolu’nun bozkırları; Doğu Anadolu’nun yüksek platolarıyla, Güneydoğu’nun verimli nehir vadileri arasındaki farklılıklar, köylerin mimarisi, yerleşim düzeni ve üretim sistemlerini doğrudan etkiliyor.

“Kırsal yerleşmeler ekonomik gelişmelere bağlı olarak değişim ve dönüşüm geçirmiştir” diyen Yılmaz, bu dönüşümün başlıca itici güçlerini ulaşım altyapısının iyileşmesi, tarımda makineleşme ve nüfus hareketleri olarak sıraladı. Bazı köyler nüfus kaybı yaşarken, bazıları yeni turizm, organik tarım ya da hizmet sektörü gibi fonksiyonlar kazanmıştır.

Mevcut Araştırma Boşlukları

Prof. Dr. Yılmaz, kırsal yerleşmeler üzerine yapılan akademik çalışmaların büyük bir kısmının dar odaklı olduğunu, ülke genelini kapsayan bütüncül araştırmalara hâlâ ihtiyaç duyulduğunu vurguladı. Coğrafyacılar, tarihçiler, şehir ve bölge plancıları, sosyologlar ve ekonomi uzmanları farklı perspektiflerden çalışmalara katkı sağlamış olsa da, “kavram ve sınıflandırma eksiklikleri” hâlen önemli bir engel teşkil ediyor.

Bu eksikliklerin bir sonucu olarak, kırsal alanların iç göçle boşalması, potansiyelinin tam olarak ortaya konulamamasıyla ilişkilendirildi. Yılmaz, “Yerleşim birimlerimizin olumlu ve olumsuz yönlerinin tespit edilip insanımızın faydasına sunulabilmesi için ayrıntılı saha çalışmalarına ve daha güçlü bir çabaya ihtiyaç duyuyoruz” diyerek, disiplinlerarası araştırma ekiplerinin kurulması gerektiğini belirtti.

Terminoloji Birliğinin Gerekliliği

Kırsal yerleşme coğrafyasındaki terminoloji sorunlarına da değinen Yılmaz, “Aynı yerleşme türleri farklı bölgelerde farklı adlarla anılıyor; bazı kavramlar ise literatürde farklı anlamlarda kullanılmaktadır.” Bu durum, kırsal yerleşmelerin sınıflandırılmasını ve karşılaştırılmasını zorlaştırıyor.

Bu bağlamda, ulusal düzeyde bir terminoloji birliği oluşturulması, veri tabanlarının standardize edilmesi ve politika yapıcıların bu verileri etkin bir şekilde kullanabilmesi için kritik öneme sahip.

Politika ve Planlama İçin Öneriler

Yılmaz’ın önerileri, yalnızca akademik bir çerçeveyle sınırlı kalmıyor; aynı zamanda yerel yönetimler ve merkezi kurumlar için somut adımlar içeriyor:

1. Saha Çalışmalarının Genişletilmesi: Bölgesel örneklem çalışmaları yerine ülke çapında çok ölçekli anket ve saha gözlemleri yapılmalı.

2. Disiplinlerarası İşbirliği: Coğrafya, tarih, ekonomi, sosyoloji ve çevre mühendisliği gibi alanların ortak projeler yürütmesi sağlanmalı.

3. Veri Tabanı ve Haritalama: Kırsal yerleşme tipleri, nüfus dinamikleri, ekonomik faaliyetler ve doğal kaynaklar hakkında açık veri platformları oluşturulmalı.

4. Yerel Kalkınma Programları: Köy altı yerleşimlerin özgün potansiyelleri (ekoturizm, yerel ürün markalaşması, sürdürülebilir tarım) desteklenmeli.

5. Eğitim ve Farkındalık: Üniversiteler ve araştırma enstitüleri, kırsal yerleşmelerin korunması ve geliştirilmesi üzerine müfredat ve seminerler düzenlemeli.

“Türkiye’nin zengin coğrafi çeşitliliği ve buna bağlı eşsiz yerleşme mirasını anlamak, korumak ve geleceğe aktarmak hepimizin ortak sorumluluğudur” diyerek konuşmasını sonlandıran Prof. Dr. Yılmaz, bu misyonun ancak sistematik, uzun vadeli ve çok paydaşlı bir çabayla gerçekleştirilebileceğini vurguladı.

Gelecek Perspektifi

Bu bağlamda, kırsal yerleşmelerin sadece birer “köy” olarak kalmayıp, kültürel miras, ekolojik denge ve ekonomik dinamizm açısından kritik birer canlı laboratuvar olduğu hatırlatılıyor.

Ülkenin “açık hava müzesi” niteliğindeki bu mozaik, doğru politikalar ve bilimsel araştırmalarla korunup, sürdürülebilir bir geleceğe dönüştürülebilir.